Werkman-poort



De Groninger kunstenaar René de Boer maakte tussen 1995-’98 een monumentale hemelpoort als een hommage aan de op 10 april 1945 door de Nazi’s bij Bakkeveen vermoorde Groninger drukker en beeldend kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman. Voor zijn vier meter hoge metaalplastiek die deze winter verworven werd door het Herinneringscentrum Voormalig Kamp Westerbork, werd de beeldhouwer uit Usquert geïnspireerd door een druksel van Werkman zelf. Deze meerkleurendruk maakte de stadjer april-mei 1942 in opdracht van de half-ondergrondse uitgeverij De Blauwe Schuit bij een sonnet van Martinus Nijhoff met als titel Bij het graf van den Nederlandschen onbekenden soldaat.

De Werkman-poort van René de Boer, een vlammend baken dat tot bezinning noopt, is met andere woorden kunst tot de derde macht verheven. Beginnen deed het met het Groninger Samizdat-collectief De Blauwe Schuit. Deze kunstuitgeverij werd in de herfst van 1940 gesticht door dominee August Henkels, toen woonachtig in Winschoten, door de historica en slaviste Adri Buning, verbonden aan het Gymnasium van Winschoten, en de chemicus Ate Zuithoff uit Groningen.

Gedrieën brachten zij een reeks van veertig marginale publicaties uit die voor de goede verstaander een felle aanval op de bezetter en vooral op diens antisemitische beleid behelsden. De literaire uitgaven werden schitterend vormgegeven door Werkman die als enige ook onder zijn eigen naam publiceerde. En dat was een uiterst riskante onderneming. Bijvoorbeeld al omdat De Blauwe Schuit op het ergste moment van de jodenvervolging met haar uitgaven 14 van zomer 1942 en 33 van april 1943 een loflied zong op de Pools-Joodse, Chassidische legenden bij teksten van de Joodse filosoof Martin Buber. De bijbehorende druksels horen ontegenzeggelijk tot het aangrijpendste werk van Werkman.

Als 10e publicatie bracht De Blauwe Schuit in een door Werkman vormgegeven boekje een sonnet van haar huisdichter - de naam van de toen in het Zeeuwse Zoutelande ondergedoken dichter Martinus Nijhoff werd pas na de oorlog onthuld - ter nagedachtenis aan naamloos gebleven Nederlandse soldaten die in de meidagen van 1940 gesneuveld waren. Een gedicht vol patriottische gevoelens en vrijheidsverlangens.

Werkman ontwierp voor de omslag van het boekje dat officieel in een oplage van 100 stuks verscheen, een sjablonen-stempeldruk van een rechthoekige blauwe tafel waarop een rode vaandel (of is het een door de wind krom gebogen vlam?) prijkt in een kaal duinlandschap. In zijn in 1995 verschenen boek ‘Hendrik Werkman en De Blauwe Schuit’ spreekt Zuithoff over een eeuwige vlam. René de Boer die de druk in het voorjaar van ‘95 voor het eerst zag op de Werkman-tentoonstelling in Centrum Beeldende Kunst Groningen vertaalde Werkmans ontwerp tot een hemelpoort.


H.N Werkman, Bij het graf van den Nederlandschen onbekenden soldaat, 1940.

Uitgenodigd voor de aan Werkman gewijde beeldenroute op de Gallery Art Show in de Groninger Martinihal van dat jaar maakte hij een vervreemdend grote, driedimensionale versie van de poort. De Boer voegde aan de platte vorm een derde poot toe. Wezenlijk voor zijn ingreep is verder dat hij een ronde opening maakte in het plafond van de poort. Zo wordt het mogelijk om letterlijk een kunstwerk van Werkman te betreden. Eenmaal binnen in de poort dwingt de machtige constructie tot bezinning en meditatie.

Met haar primaire rode en blauwe kleuren - symbolen voor geplengd bloed en vrijheid en (roestvrij staal) wit - is de Werkman-poort van afstand een aansprekend baken in de kleuren van de Nederlandse vlag. Een kunstwerk dat door zijn verbondenheid aan een beeldend kunstenaar die zich sterk maakte voor de Joodse cultuur ook helemaal thuis hoort in Westerbork. 

Tekst: Friggo Visser.