COLUMN: Het verhaal achter de foto

11 september 2018

Een beeld zegt meer dan duizend woorden, zo luidt het spreekwoord. Maar voor mij is het verhaal achter de foto nog veel belangrijker. Want dan krijgt een gezicht echt een naam en daarmee een stukje identiteit terug.

Het zijn vaak foto’s zoals je ze wel op rommelmarkten ziet. Een oude portretfoto uit het begin van de vorige eeuw, die bij het uitruimen van een huis tussen alle andere afgedankte spullen verzeild raakte.

Speld in de hooiberg
Ik vraag me dan altijd af, wie die mensen op de foto zijn. Dan moet ik weer denken aan dat telefoontje van een wanhopige oude man, die hoopte dat wij misschien een foto van zijn moeder en zijn broertje hadden. Zij waren in onderduik ontdekt, gedeporteerd en vermoord, hij bleef als enige over. Zijn ouderlijk huis was leeg, huisraad verdwenen, foto’s weg. Hij kon zich hun gezichten niet meer voor de geest halen en was al decennia op zoek naar die ene speld in de hooiberg: portretjes van zijn moeder en broertje. Ik kon hem ook niet helpen…

In de afgelopen jaren hebben we al heel wat namen wel een gezicht kunnen geven. Het zijn er al veel meer dan tienduizend, soms met meerdere foto’s. Als ik al die portretten op hetzelfde formaat zou afdrukken om ze aan de wand te hangen – geen idee hoeveel meter muur ik dan nodig heb. Heel veel in elk geval, en dat terwijl ik nog maar zo’n tien procent van het totale aantal slachtoffers een gezicht kan geven. Het maakt opnieuw duidelijk, hoe ongrijpbaar groot dat aantal van 102.000 is.

Ik heb geen fotografisch geheugen, maar sommige gezichten uit die enorme verzameling herken ik direct, vaak vanwege het verhaal achter de foto. Zoals die oude vrouw, van wie ik het portret mocht ontvangen van een achterkleindochter uit Frankrijk én een van een achterkleindochter uit Nieuw-Zeeland. De dames kenden elkaar niet, maar nu wel. Of de kleine Elly uit Amsterdam. Haar portretje was altijd zorgvuldig bewaard door de buurvrouw en aan ons voor de toekomst overgedragen. Later meldden zich nog een nicht van haar vader én een neef van haar moeder met bijna hetzelfde portretje.

Familieportret
Of de man die, zoals hij het zelf uitdrukte, zijn moeder kwam brengen – ze lag thuis toch alleen maar in de la. En die foto uit een Amsterdamse binnentuin, waar de hele familie rondom het jubilerende bruidspaar vastgelegd werd. De kleinzoon, geportretteerd aan de voeten zijn opa, overleefde. Hij bracht de foto langs met de namen van zijn grootouders en al zijn ooms en tantes, neefjes en nichtjes die werden gedeporteerd en vermoord – bijna niemand kwam terug.

In ons depot liggen ook fotoalbums vol met onbekende gezichten. De herkomst is, in tegenstelling tot de rommelmarktfoto’s, wel bekend. Maar zonder beschrijving en zonder overlevenden is het onmogelijk om de gezichten een naam te geven. Huwelijksdata en de datum van een Bar Mitswa hebben geholpen om in ieder geval een paar portretten te identificeren. Maar de rest blijft onbekend – geen idee. Zou er nog iemand op zoek zijn naar deze mensen?

José Martin
Onderzoeker Kamp Westerbork