Kampterrein

Het Nationaal Monument Westerbork is een van de meest sprekende en indringende van de duizenden oorlogsmonumenten in Nederland. Het monument, ontworpen door kampoverlevende Ralph Prins, houdt de herinnering aan kamp Westerbork levend. 

Aan het eind van de negentig meter lange rails heeft Ralph Prins met zo weinig mogelijk middelen willen tonen dat er op deze plek iets verschrikkelijks is gebeurd. De omhoog gekrulde rails drukken de wanhoop uit, ze zijn bewerkt alsof erop geschoten is. De spoorbielzen laten de vernietiging zien. Hoe dichter bij het eind, hoe meer ze versplinterd zijn. De rails rust op 93 bielzen die verwijzen naar het aantal transporten dat vanuit kamp Westerbork vertrok. Vier bielzen die los liggen van de rails symboliseren vier transporten die van elders naar Oost-Europa vertrokken*.

De muur van Drentse zwerfkeien lijkt van een afstand op een stapel schedels. Daarvoor het stootblok, vlakbij de plaats waar ook in de oorlog de spoorlijn van Hooghalen naar het kamp haar eindpunt vond. Het authentieke stootblok dat nu nog steeds achter de muur ligt, heeft Ralph Prins bewust niet willen gebruiken. Dat geldt overigens voor alle materialen van het monument: niets is afkomstig uit het kamp zelf, ook de rails niet. Op de twee marmeren platen staat de Bijbeltekst Klaagliederen 4:18.

*Dit aantal transporten is gebaseerd op het historische overzicht van transporten uit 1970. Inmiddels weten we dat het om meer dan 100 transporten gaat

Tussen 15 juli 1942 en 13 september 1944 vertrokken meer dan 100 treinen uit kamp Westerbork. Daarnaast gingen vier treinen naar Auschwitz en Theresienstadt vanuit andere plekken in Nederland. Voor ieder transport werd een transportlijst opgesteld. Deze lijsten zijn bewaard gebleven. Ze vermelden de namen van 107.000 uit Nederland gedeporteerde Joden. Ook is er een namenlijst van 245 Roma en Sinti die op 19 mei 1944 op transport werden gesteld.

Al hun namen klinken, 365 dagen per jaar, over het terrein van kamp Westerbork, vanuit een gereconstrueerde wagon nabij 'de Rampe', de plek in het kamp vanwaar de treinen naar het Oosten vertrokken. Het monument De Gesproken Namen is ingesproken door verslaggevers en presentatoren van de NOS. Op dezelfde dag dat een transport in de oorlogsjaren vertrok, wordt de transportlijst van die dag uit 1942, 1943 of 1944 voorgelezen. Net zolang tot er een datum is waarop destijds weer een transport vertrok.

Alle barakken zijn van de plek, waar kamp Westerbork was, verdwenen. Het is een opmerkelijke speling van de geschiedenis dat de woning van de kampcommandant, helemaal aan het begin van het kampterrein, is blijven staan.

Bij de bouw van het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork kwam op de hoek van het kampterrein een directeurswoning te staan. Eerst was dit het onderkomen van de leiding van het vluchtelingenkamp. Later was het de woning voor de Duitse kampcommandanten van het Juden Durchgangslager Westerbork. Ook in de jaren van het Interneringskamp Westerbork (1945-1948) werd het bewoond door de leiding. Daarna werd het bewoond door particulieren, tot aan het overlijden van de laatste bewoonster in 2007.

De woning is een officieel rijksmonument. Vanwege de grote herinneringswaarde is het pand van (inter)nationaal cultuurhistorisch belang. Het is ook van architectuurhistorische betekenis door de bijzondere bouwstijl, het materiaalgebruik en de zeldzaamheid.

Om het pand te beschermen is een glazen overkapping geplaatst. De woning is inmiddels gerestaureerd en voor een gebouw uit die periode, waar weinig onderhoud aan is gepleegd in de jaren tot 2007, is de woning in bijzondere goede staat.

Met behoud van het ontoegankelijke en raadselachtige van het gebouw wil Herinneringscentrum Kamp Westerbork de woning gebruiken voor activiteiten die invulling geven aan de betekenis van deze historische plek.